Change Generation

De jetlag is mild. Na het vochtige, hete en rauwe Houston ben ik nu weer in het beschermde Amsterdam, waar een enkele auto voorbijtuft, mensen slenteren en fietsers tringelen. Het contrast met Houston, de vierde stad in de Verenigde Staten en kosmopolitisch centrum van Texas, is enorm.

Voordat ik daar meer over vertel nog een paar korte impressies van de stad daarvoor, Portland, in het noordwesten van de VS. Zoals gezegd is Portland een groene oase en kun je je daar overal te voet verplaatsen – heerlijk! Het programma was niet altijd even boeiend maar er sprongen wel twee bezoeken uit.

Keep Portland Weird

Zo hadden we een opmerkelijke ontmoeting met de Interfaith Council of Greater Portland, opgericht rond 11 september 2001. De mensen die ons ontvingen kwamen van allerlei religieuze en etnische achtergrond (‘it feels like the UN here’), ze waren ook ouder: in de vijftig, soms zelfs in de tachtig. Deze Council bestond onder meer uit een Pakistani die als moslim naar een katholieke school ging, een Amerikaanse boeddhist die in haar Japanse tijd werd gediscrimineerd, een zevende dag-adventist die continu aan zijn linnen tasje zat te frunnieken, een oudere jood die eruit zag als de-loodgieter-van-het-huis maar bijzonder grappig was (‘America is not a melting pot, because in that pot the scum rises to the top’), een christelijke vrouw van tachtig die een ‘no torture’ t-shirt droeg, en een Filipijnse die over de Solamische jongen vertelde die met Kerstmis 2010 een aanslag wilde plegen.

De Interfaith Council heeft als doel de verschillen tussen religies en de onderlingen intolerantie te verminderen. Niet opmerkelijk slagen de leiders van de religieuze gemeenschappen daar niet in, daarom bestaat deze Council uit ‘gewone’ gelovigen die geen functie in de kerk/moskee/overig bekleden. Hoewel deze mensen nogal lief en naïef waren (dat was althans mijn observatie), schuilt achter de Council een groot netwerk en zijn ze een prominente gesprekspartner in de mediadiscussie over religie en intolerantie.

Bekender is Portland om zijn duurzaamheidsbeleid. Hoewel Kyle Diesner van het planningsbureau van de gemeente Portland daar heel bescheiden over doet (‘you guys in Europe are much further than we’) is de stad veel groener dan de rest van de Verenigde Staten. Portland mag niet buiten vastgelegde grenzen groeien, snelwegen midden in de stad zijn gesloopt en in parken veranderd, het centrale plein was een parkeerplaats en nu Portlands ‘living room’. Deze mooie, aantrekkelijke stad is de eerste in Amerika om een energiebeleid te voeren. Hier staan relatief de meeste groene gebouwen, maken burgers veel gebruik van openbaar vervoer, is de fiets waanzinnig populair en dalen de olieverkopen. Terwijl in de rest van de VS de CO2 uitstoot toeneemt is die in Portland tot net onder de niveaus van 1990 gezakt – de stad wilde op eigen houtje voldoen aan het niet door de VS geratificeerde Kyoto protocol.

Om uiteindelijk tot een volledig groene omgeving en een reductie van 80 procent CO2 in 2050 te komen, knipt Portland de lange duurzaamheidsweg op in periodes van drie jaar. Tot 2012 zijn er ongeveer honderd concrete actiepunten die de stad zichzelf oplegt, en daarna volgt een nieuwe lijst. ‘Half of the categories are new to us,’ zegt Diesner. De onderwerpen zijn divers: van bouwen en energie tot mobiliteit (‘in 20 minutes you should be able to walk to all your services and transit points’), van groene waterdoorlatende infrastructuur tot stadstuinen, van het verbieden van plastic zakken tot het installeren van LED lampen in alle stadverlichting. Deze maatregelen zijn inderdaad niet nieuw voor Europeanen, maar wel voor veel, heel veel Amerikanen. ‘Keep Portland Weird’ staat in chocoladeletters op een gebouw in het centrum van Portland. Kan ik het mee eens zijn.

Oliestad

Aangekomen in Houston verdampen alle groene ambities. Dit is een rotstad, een nachtmerrie voor urbanisten en mensen die van een leefbare omgeving houden. Hier moet je álles met de auto doen. Ons hotel bevond zich naast twee enorme wegen waarop de hele dag door continu verkeer raasde, terwijl we toch dichtbij het ‘centrum’ waren. Ik zet dat tussen haakjes omdat Houston ongecontroleerd is gegroeid en daardoor enorm uitgestrekt is geraakt. Ja, er is een downtown gebied maar daar staan alleen maar grote kantoren waar geen kip op straat te bekennen is. Eenmaal binnen een van de vreselijke winkelcentra of food malls vond ik godzijdank wel wat zielen, maar die waren absoluut niet van plan zich naar buiten te begeven. Overal waren ‘skywalks’ waarmee je je niet aan de blote buitenlucht hoefde bloot te stellen. Misschien nuttig in de bloedhete zomer, maar de rest van het jaar?

In Houston kwamen we natuurlijk niet om het stereotype Amerika te zien, een beeld van een oliestad dat zich doet vergelijken met Dubai of Los Angeles. Nee, Houston is het toonbeeld van het Nieuwe Amerika: een Latijns Amerika.

Nu al is een op de zes Amerikanen latino. Liefst een op de vier kinderen die in de VS wordt geboren, heeft latino-ouders. Ook neemt het aantal Aziaten snel toe, observeert Stephen Klineberg van Rice University. ‘There is a major ethnic transition and it’s happening all around America, but nowhere more to be seen than in Houston.’ In de periode 2000-2010 kwamen liefst 11 miljoen mensen naar de VS en daarvan was maar een klein deel Europeaan. Houston loopt voor op Texas en op de gehele VS, maar in 2045 zijn de Amerikanen met Europese achtergrond definitief hun dominantie kwijt, voorspelt Klineberg. ‘By then everybody will be member of a minority. Already old people are primarily white and young people primarily colored.’

Deze ‘Change’ vindt ook buiten de demografische context plaats. De Verenigde Staten wordt steeds ongelijker. De gemiddelde lonen zijn in dertig jaar niet toegenomen, terwijl de toplaag ongelofelijk veel rijker is geworden. In de tussentijd zijn mensen vooral blijven kopen en consumeren. Ze werkten daarvoor langer en staken zich massaal in de schulden. ‘All of these solutions have collapsed,’ waarschuwt Klineberg. Het resultaat is een economie die ongelijk is, waar niet genoeg wordt verdiend om die economie op gang te houden, en waar het waardeloze onderwijssysteem slecht voorbereide arbeidskrachten oplevert. ‘I expect an enormous underclass in the next years, full of people that are unprepared to succeed in a knowledge economy.’

VS in gevarenzone
Er is nog zoveel meer te vertellen over Houston en onze ontmoetingen met kansloze jongeren, hoopvolle vluchtelingen, optimistische latino ondernemers. Maar ik wil de laatste alinea’s van deze laatste Amerikablog gebruiken om een aantal inzichten over de VS met je te delen.

Mijn beeld over Amerika is positiever en negatiever geworden. Het land is in zijn korte, roerige geschiedenis van de afgelopen 200 jaar door tal van existentiële crises en fundamentele schokken gegaan, zoals de burgeroorlog, de Depressie, de Koude Oorlog en de rassenstrijd. De honderden mensen die we hebben ontmoet stralen ondanks de vele uitdagingen die de VS wacht, optimisme en zelfverzekerheid uit. Het land is bovendien echt heel erg divers: in culturen, in mensen, in economieën en in structuren.

Niettemin zit de VS op een gevaarlijk pad. Niet zozeer in de wereld, het land zal zich denk ik nooit afsluiten van globalisering, zich afkeren van Europa of Azië. Evenmin zullen nog grootschalige, verwoestende militaire acties zonder internationale steun gebeuren.

Het werkelijke gevaar zit in de VS zelf: de zichzelf versterkende polarisatie en de slecht functionerende, geld verslindende structuren van de staat. De dominante stromingen binnen de politiek – Democraten en Republikeinen – staan verder van elkaar weg dan ooit, waardoor het politieke midden raakt uitgehold. De kloof tussen arm en rijk wordt schrikbarend groot, met 17 miljoen Amerikanen die elke dag weer op zoek moeten naar een gratis maaltijd, 50 miljoen onverzekerden, en een piepkleine toplaag die zich afsluit van de samenleving.

Tot slot is de positie van de staat in het geding: nog maar 14 procent van de Amerikanen heeft vertrouwen in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Dat is niet verwonderlijk, gezien de staat van het onderwijs, van de gezondheidszorg en van de infrastructuur. Ook de ongelofelijk hoge staatsschuld, het werkloosheidspercentage (9 procent), de niet willen/kunnen aanpakken van de banken, de opkomst van Azië en de oorlogen in Irak en Afghanistan dragen bij aan het negativisme over Washington. Hierin speelt ook de fragmentatie van de media een belangrijke rol: Amerikanen luisteren steeds meer alleen nog naar media die hun eigen, vertekende wereldbeeld bevestigen.

Daarom denk ik dat de Verenigde Staten een groot risico lopen om in een lange periode van neergang en instabiliteit te komen. De instituten van Amerika zullen dat proces niet kunnen omkeren. Wel de mensen van het land. Werkelijk elke grote verandering in de VS is begonnen op een heel klein lokaal niveau, zoals de burgerrechtenbeweging. Dat zal ook in de komende jaren gebeuren: Change komt in de Verenigde Staten altijd van onderop, als een grassroots movement. Wie weet wat er in 2012 al gebeurt, met de organisatie Americans Elect die met een onafhankelijke presidentskandidaat het ontzettend lege politieke midden wil opvullen.

In mijn boek De machteloze staat zal ik een uitgebreidere terugblik op deze reis geven. En welke lessen Europa van Amerika kan leren.